Việc ban hành Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2025 và tổ chức lại hệ thống Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) theo mô hình địa phương 02 cấp, trong đó có việc thành lập VKSND cấp khu vực thay thế VKSND cấp huyện, là một bước cải cách quan trọng trong tiến trình hoàn thiện tổ chức bộ máy tư pháp. Sự thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa về tổ chức mà còn kéo theo sự điều chỉnh đáng kể về thẩm quyền thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Trong bối cảnh đó, việc xác định và thực hiện thẩm quyền kiểm sát giải quyết các vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực đặt ra nhiều vấn đề mới cả về lý luận và thực tiễn. Đây là lĩnh vực có tính chuyên môn cao, quan hệ pháp luật phức tạp, có số lượng vụ việc lớn đồng thời gắn liền với hoạt động của nền kinh tế thị trường. Do đó, việc nghiên cứu, đánh giá thẩm quyền của VKSND cấp khu vực trong lĩnh vực này có ý nghĩa thiết thực nhằm góp phần bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất, nâng cao chất lượng công tác kiểm sát.
Nội hàm thẩm quyền của VKSND cấp khu vực khi kiểm sát các vụ việc kinh doanh, thương mại và yêu cầu đặt ra
Theo Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2025, VKSND cấp khu vực thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ. Đây là sự kế thừa về chức năng của VKSND cấp huyện trước đây, nhưng được đặt trong một cấu trúc tổ chức mới với phạm vi địa bàn rộng hơn và yêu cầu chuyên môn cao hơn. Cụ thể hóa quy định của luật, Thông tư số 03/2025/TT-VKSTC xác định VKSND cấp khu vực có nhiệm vụ kiểm sát việc giải quyết các vụ việc kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân (TAND) khu vực (các tranh chấp, yêu cầu theo quy định của Điều 30, Điều 31 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Từ sự tương thích giữa thẩm quyền của TAND và VKSND, có thể xác định nội hàm thẩm quyền của VKSND cấp khu vực trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại bao gồm:
Thứ nhất, kiểm sát việc thụ lý, giải quyết vụ việc kinh doanh, thương mại ở cấp sơ thẩm, bảo đảm việc tuân thủ đúng quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục tố tụng.
Thứ hai, kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ, việc xác định quan hệ pháp luật tranh chấp, tư cách tham gia tố tụng của các đương sự.
Thứ ba, tham gia phiên tòa sơ thẩm theo quy định của pháp luật, phát biểu quan điểm về việc giải quyết vụ việc.
Thứ tư, thực hiện quyền kiến nghị, kháng nghị khi phát hiện vi phạm pháp luật trong quá trình giải quyết vụ việc.
Các vụ việc kinh doanh, thương mại có những đặc điểm riêng biệt so với các loại án dân sự thông thường. Quan hệ pháp luật trong các vụ việc này thường gắn với hoạt động kinh doanh, lợi nhuận và sự vận hành của thị trường. Đối tượng tranh chấp có thể là hợp đồng tín dụng, hợp đồng mua bán hàng hóa, chuyển nhượng vốn, quyền sở hữu trí tuệ hoặc các giao dịch thương mại có yếu tố nước ngoài. Đặc điểm nổi bật của các vụ việc này là tính phức tạp về chứng cứ và quan hệ pháp luật. Hồ sơ vụ việc thường bao gồm nhiều tài liệu kế toán, tài chính, hợp đồng thương mại với các điều khoản chuyên ngành, đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải có khả năng phân tích sâu và hiểu biết liên ngành.
Trong bối cảnh đó, hoạt động kiểm sát của VKSND cấp khu vực phải đáp ứng các yêu cầu cao hơn so với trước đây. Kiểm sát viên không chỉ kiểm tra tính hợp pháp của thủ tục tố tụng mà còn phải đánh giá đúng bản chất giao dịch, xác định chính xác quan hệ tranh chấp, từ đó đưa ra quan điểm giải quyết vụ việc có căn cứ và thuyết phục.
Những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn thực hiện thẩm quyền kiểm sát giải quyết vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực
Từ ngày 01/7/2025, thực tiễn triển khai cho thấy, việc thực hiện thẩm quyền kiểm sát các vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực đang gặp phải một số khó khăn mang tính hệ thống. Trước hết, vấn đề chuyển tiếp thẩm quyền và xử lý các vụ việc phát sinh trong giai đoạn chuyển đổi còn chưa thống nhất. Nhiều vụ việc được thụ lý trước thời điểm có hiệu lực của luật mới nhưng chưa được giải quyết dứt điểm, dẫn đến lúng túng trong việc xác định cơ quan có thẩm quyền tiếp tục kiểm sát. Quá trình tổ chức lại bộ máy cũng dẫn đến trường hợp thay đổi Kiểm sát viên phụ trách hồ sơ (đã nghỉ việc hoặc đã điều động, luân chuyển qua bộ phận, đơn vị khác,…), cần phải phân công Kiểm sát viên khác dẫn đến việc Kiểm sát viên mới phụ trách đó phải nghiên cứu các hồ sơ lại từ đầu, gia tăng lượng công việc.
Một khó khăn đáng chú ý khác là áp lực về thời hạn tố tụng trong khi số lượng vụ việc gia tăng, tính chất vụ việc mới mẻ, phức tạp dẫn đến cần nhiều thời gian để nghiên cứu giải quyết. Các vụ việc kinh doanh, thương mại thường đòi hỏi thời gian nghiên cứu hồ sơ dài, trong khi thời hạn theo quy định pháp luật tương đối ngắn, dẫn đến nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng kiểm sát nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Ngoài ra, năng lực và điều kiện bảo đảm cho hoạt động của VKSND cấp khu vực cũng là vấn đề cần quan tâm. Đội ngũ Kiểm sát viên ở cấp khu vực phần lớn được kiện toàn từ cấp huyện, trong khi trước đó kinh nghiệm xử lý các vụ việc kinh doanh, thương mại chuyên sâu còn hạn chế. Việc thiếu sự chuyên môn hóa và hỗ trợ nghiệp vụ kịp thời từ cấp trên cũng làm giảm hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.
Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành chỉ quy định về thẩm quyền có thuộc thẩm quyền Toà án Việt Nam hay không, chứ không phân chia theo cấp. Vậy nên về nguyên tắc, VKSND cấp khu vực vẫn thực hiện kiểm sát như bình thường khi TAND cấp khu vực thụ lý vụ việc kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, thực tế đặt ra nhiều vấn đề: Phức tạp trong xác định luật áp dụng và giải quyết xung đột pháp luật (cần so sánh luật Việt Nam và luật nước ngoài/điều ước quốc tế để áp dụng); Sự chậm trễ trong tống đạt và dịch thuật (việc gửi giấy triệu tập, bản án sang nước ngoài phải qua kênh tư pháp quốc tế); Khó khăn trong thu thập chứng cứ nước ngoài (phải qua kênh đề nghị nước ngoài hoặc nghị định thư, kèm theo thủ tục phức tạp);…
Kiến nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện thẩm quyền kiểm sát giải quyết vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực
Để nâng cao hiệu quả thực hiện thẩm quyền kiểm sát giải quyết các vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực, theo quan điểm tác giả cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như sau:
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ với mô hình tổ chức mới. Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự là cần thiết nhằm làm rõ thẩm quyền của các cấp Tòa án và Viện kiểm sát, đồng thời cụ thể hóa quy trình, thủ tục giải quyết vụ việc có yếu tố nước ngoài của Toà án, VKS các cấp. Ngoài ra, VKSND các cấp cần tăng cường ban hành các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ, đặc biệt là các hướng dẫn mang tính tình huống, gắn với thực tiễn giải quyết các vụ việc kinh doanh, thương mại. Việc tổng hợp, công bố các thông báo rút kinh nghiệm cũng cần được thực hiện thường xuyên để tạo nguồn tham khảo cho Kiểm sát viên cấp khu vực.
Một giải pháp quan trọng khác là nâng cao chất lượng đội ngũ Kiểm sát viên. Cần đẩy mạnh đào tạo chuyên sâu, tập huấn định kỳ về pháp luật kinh doanh, thương mại, kỹ năng phân tích tài chính, hợp đồng, cũng như kiến thức liên ngành. Đồng thời, nên từng bước hình thành cơ chế chuyên môn hóa trong nội bộ VKSND cấp khu vực đối với lĩnh vực kinh doanh, thương mại.
Bên cạnh đó, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa VKSND và TAND cùng cấp. Việc tổ chức các cuộc họp liên ngành, trao đổi nghiệp vụ định kỳ sẽ góp phần thống nhất nhận thức và cách áp dụng pháp luật, hạn chế tình trạng kéo dài thời gian giải quyết vụ việc. VKSND các cấp có thể nghiên cứu cơ chế phối hợp nghiệp vụ, trao đổi kinh nghiệm với các cơ quan, tổ chức chuyên môn về lĩnh vực giải quyết các tranh chấp trong kinh doanh, thương mại để tạo điều kiện mở rộng kinh nghiệm chuyên môn của cán bộ, công chức trong ngành Kiểm sát. Mặt khác, cần thống nhất đơn vị đầu mối phối hợp với VKSND cấp khu vực về việc lập đề nghị gửi tống đạt, nhận trả lời nhanh.
Cuối cùng, cần chú trọng các giải pháp mang tính tổ chức và quản lý nội bộ, như hoàn thiện quy trình chuyển giao hồ sơ, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý án, và thiết lập cơ chế hỗ trợ chuyên môn từ cấp tỉnh đối với cấp khu vực trong những vụ việc phức tạp.
Việc xác lập và thực hiện thẩm quyền kiểm sát giải quyết vụ việc kinh doanh, thương mại của VKSND cấp khu vực là một nội dung mới, có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình cải cách tư pháp. Mặc dù bước đầu đã có cơ sở pháp lý và định hướng triển khai, nhưng thực tiễn vẫn đặt ra nhiều khó khăn, vướng mắc cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện. Trong thời gian tới, việc bảo đảm thực hiện hiệu quả thẩm quyền này đòi hỏi sự đồng bộ giữa hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực đội ngũ và tăng cường phối hợp liên ngành. Chỉ khi đó, VKSND cấp khu vực mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, góp phần tạo lập môi trường pháp lý ổn định, minh bạch cho hoạt động kinh doanh, thương mại.
Trên đây là quan điểm riêng của tác giả, rất mong quý đồng nghiệp phản hồi và đóng góp ý kiến!
Thiên Phát - VKSND khu vực 2