Trong thực tiễn giải quyết các vụ án về ma túy, có trường hợp người mua đã liên hệ, thỏa thuận với người bán về loại ma túy, số lượng, giá tiền và địa điểm giao nhận nhưng người bán bị phát hiện, bắt giữ khi đang trên đường mang ma túy đi giao. Việc giao nhận vì thế chưa diễn ra; người mua chưa trực tiếp nhận, chiếm hữu, cất giữ số ma túy đã thỏa thuận. Trong tình huống này, một vấn đề cần được quan tâm là có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người mua về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” theo quy định tại Điều 249 Bộ luật Hình sự hay không?
Đây không chỉ là câu hỏi về định tội danh mà còn liên quan trực tiếp đến việc xác định thời điểm hành vi phạm tội được thực hiện, đánh giá chứng cứ và bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Nếu chỉ căn cứ vào việc người mua đã thỏa thuận hoặc chuyển tiền để kết luận người đó phạm tội tàng trữ trái phép chất ma túy thì có thể dẫn đến việc đồng nhất ý định phạm tội với hành vi khách quan của tội phạm. Ngược lại, nếu cho rằng người mua chưa nhận ma túy thì đương nhiên không thể phải chịu trách nhiệm hình sự trong mọi trường hợp cũng là cách nhìn nhận chưa đầy đủ. Vì vậy, cần làm rõ bản chất hành vi đã thực hiện, tình trạng quản lý, kiểm soát chất ma túy và dấu hiệu pháp lý của tội danh có thể được xem xét.
1. Phân biệt ý định mua ma túy với hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy
Theo quy định Điều 249 Bộ luật Hình sự, việc xác định trách nhiệm hình sự về tội danh này phải căn cứ vào hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự được luật quy định. Đáng chú ý, điều luật phân biệt hành vi tàng trữ với trường hợp tàng trữ nhằm mục đích mua bán, vận chuyển hoặc sản xuất trái phép chất ma túy; việc xác định mục đích và hành vi thực tế có ý nghĩa trong lựa chọn tội danh tương ứng.
Về bản chất, tàng trữ trái phép chất ma túy thể hiện ở việc một người cố ý cất giữ, chiếm giữ hoặc kiểm soát trái phép chất ma túy mà không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển hoặc sản xuất trái phép chất ma túy. Việc kiểm soát có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, không nhất thiết phải là cất ma túy trong quần áo, trong nhà hoặc phương tiện di chuyển. Tuy nhiên, phải có căn cứ xác định người đó thực sự có hành vi chiếm giữ, quản lý hoặc kiểm soát chất ma túy, chứ không chỉ có mong muốn được nhận ma túy trong tương lai.
Từ góc độ này, cần phân biệt hai tình huống: thứ nhất, người mua đã nhận ma túy và cất giữ để sử dụng trái phép; khi có đủ các dấu hiệu luật định, hành vi có thể được xem xét về tội tàng trữ trái phép chất ma túy; thứ hai, người mua mới liên hệ, thỏa thuận giá cả hoặc hẹn địa điểm nhận, trong khi ma túy vẫn do người bán quản lý và người mua chưa có khả năng chiếm giữ, kiểm soát thực tế đối với số ma túy đó. Trong tình huống thứ hai, việc chứng minh đã có thỏa thuận mua ma túy chưa đồng nghĩa với việc chứng minh người mua đã thực hiện hành vi tàng trữ.
Ví dụ: A liên hệ với B để mua một lượng ma túy nhằm sử dụng. Hai bên thống nhất giá tiền và địa điểm giao nhận. B cất ma túy trong người, đang trên đường đến điểm hẹn thì bị lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ. A chưa có mặt tại điểm hẹn, chưa nhận ma túy và không có chứng cứ cho thấy A đã chiếm giữ hoặc kiểm soát số ma túy này. Trong trường hợp đó, nếu chỉ dựa vào nội dung trao đổi giữa A và B để kết luận A phạm tội tàng trữ trái phép chất ma túy thì chưa làm rõ được dấu hiệu hành vi khách quan của tội danh.
Cần nhấn mạnh rằng việc chưa trực tiếp cầm giữ ma túy không phải trong mọi trường hợp đều đồng nghĩa với việc không có hành vi tàng trữ. Nếu có chứng cứ cho thấy người mua đã thực tế kiểm soát số ma túy thông qua người khác hoặc bằng phương thức khác, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá đầy đủ bản chất quan hệ chiếm giữ, quản lý đó. Điều cần xác định không đơn thuần là ma túy có nằm trong tay người mua hay không, mà là người mua đã thực hiện hành vi chiếm giữ hoặc kiểm soát chất ma túy đến mức nào.
Như vậy, ranh giới quan trọng để xem xét tội tàng trữ trái phép chất ma túy không chỉ nằm ở việc giao dịch đã hoàn thành hay chưa, mà còn ở việc người mua đã thực sự thực hiện hành vi tàng trữ hay mới dừng lại ở ý định và thỏa thuận mua ma túy.
2. Những chứng cứ cần làm rõ khi giải quyết vụ án
Để có căn cứ đánh giá đúng bản chất vụ việc, Kiểm sát viên cần xem xét tổng thể tài liệu, chứng cứ, tập trung vào việc xác định ai là người quản lý, kiểm soát ma túy; giao dịch đã diễn ra đến giai đoạn nào; và mục đích thực sự của người mua là gì.
Trước hết, cần làm rõ người đang trực tiếp quản lý số ma túy tại thời điểm bị phát hiện. Các tình tiết như ma túy được cất ở đâu, ai mang theo, ai quyết định việc giao nhận, ai có khả năng định đoạt số ma túy và người mua đã có quyền kiểm soát thực tế đối với số ma túy đó hay chưa đều có ý nghĩa quan trọng. Nếu người bán vẫn trực tiếp cất giữ, quyết định thời gian, địa điểm giao hàng và có thể tự mình thay đổi hoặc hủy việc giao nhận, thì đây là những tình tiết cần được xem xét khi đánh giá liệu người mua đã thực hiện hành vi tàng trữ hay chưa.
Tiếp theo, cần xác minh đầy đủ diễn biến giao dịch. Nội dung tin nhắn, cuộc gọi, dữ liệu điện tử, lời khai của người mua và người bán, việc chuyển tiền, thỏa thuận về giá cả, số lượng, địa điểm và thời gian giao nhận có thể giúp làm rõ ý chí của các bên. Tuy nhiên, cần phân biệt giá trị chứng minh của từng nhóm tài liệu. Tin nhắn thể hiện việc thống nhất mua ma túy có thể chứng minh ý định giao dịch; dữ liệu chuyển tiền có thể chứng minh việc thanh toán; lời khai về địa điểm nhận có thể làm rõ kế hoạch giao nhận. Những tài liệu này không mặc nhiên chứng minh rằng người mua đã chiếm giữ hoặc kiểm soát số ma túy khi việc giao nhận chưa xảy ra.
Cũng cần xác minh nguyên nhân khiến giao dịch không hoàn thành. Người bán bị bắt trước khi đến điểm hẹn, người mua chủ động hủy giao dịch, hai bên thay đổi kế hoạch hay việc giao nhận đã thực tế diễn ra một phần là những tình tiết có ý nghĩa khác nhau. Không thể chỉ dựa vào việc giao dịch bị gián đoạn để kết luận người mua đã phạm tội tàng trữ; đồng thời, cũng không nên bỏ qua các hành vi khác đã được thực hiện chỉ vì việc giao nhận cuối cùng không thành công.
Một vấn đề không kém phần quan trọng là mục đích mua ma túy. Nếu người mua khai mua để sử dụng, cần đối chiếu lời khai với các tài liệu, chứng cứ khác, tránh việc mặc nhiên chấp nhận hoặc bác bỏ lời khai chỉ dựa trên nhận định chủ quan. Nếu có căn cứ cho thấy người mua nhằm bán lại cho người khác, cần xem xét riêng dấu hiệu của tội “Mua bán trái phép chất ma túy” theo Điều 251 Bộ luật Hình sự. Không thể lấy việc chưa nhận ma túy làm căn cứ duy nhất để loại trừ trách nhiệm về mọi tội danh; ngược lại, cũng không thể chỉ dựa vào thỏa thuận mua bán để kết luận người mua đã phạm một tội cụ thể mà không xác định hành vi thực tế và các dấu hiệu pháp lý tương ứng.
Từ những vấn đề trên, việc đánh giá chứng cứ phải hướng đến trả lời một câu hỏi cốt lõi: các tài liệu trong hồ sơ chứng minh người mua đã thực hiện hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy, hay mới chứng minh được ý định và việc thỏa thuận mua ma túy? Nếu chưa phân biệt rõ hai nội dung này, việc định tội có thể thiếu căn cứ vững chắc.
3. Yêu cầu đặt ra đối với công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp
Trong quá trình giải quyết các vụ án có tình huống tương tự, Kiểm sát viên cần chủ động định hướng điều tra ngay từ giai đoạn nguồn tin, không chỉ tập trung chứng minh hành vi của người bán mà còn phải làm rõ hành vi cụ thể của người mua. Khi nghiên cứu hồ sơ, cần xác định những vấn đề đã được chứng minh, những nội dung còn mâu thuẫn và những dấu hiệu cấu thành tội phạm chưa có đủ tài liệu làm rõ để kịp thời yêu cầu Cơ quan điều tra xác minh, thu thập bổ sung.
Đối với trường hợp người mua chưa nhận được ma túy, yêu cầu điều tra cần tập trung vào việc xác định quá trình thỏa thuận, tình trạng quản lý và kiểm soát chất ma túy, diễn biến giao dịch, mục đích mua và các hành vi mà người mua đã thực hiện. Việc thu thập dữ liệu điện tử, xác minh dòng tiền, đối chất khi cần thiết và kiểm tra tính khách quan của lời khai phải phục vụ trực tiếp cho việc làm rõ các dấu hiệu pháp lý, không chỉ nhằm củng cố một nhận định đã có từ trước.
Khi đánh giá hồ sơ, Kiểm sát viên cần phân biệt chứng cứ thể hiện ý định phạm tội với chứng cứ chứng minh hành vi khách quan; đồng thời xem xét cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội. Nếu tài liệu đã thu thập chưa đủ căn cứ xác định người mua có hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy thì không nên sử dụng việc thỏa thuận mua hoặc chuyển tiền để thay thế cho dấu hiệu còn thiếu. Việc xử lý phải dựa trên những gì đã được chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp, khách quan và toàn diện.
Mặt khác, nếu hành vi thực tế có dấu hiệu của tội phạm khác, cần đánh giá độc lập theo quy định pháp luật tương ứng. Trường hợp đặt ra vấn đề về chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt, phải đối chiếu điều kiện áp dụng các quy định chung của Bộ luật Hình sự, không suy luận rằng mọi giao dịch ma túy bị ngăn chặn trước khi hoàn thành đều đương nhiên thuộc một trong hai giai đoạn này. Việc xác định giai đoạn thực hiện tội phạm phụ thuộc vào tội danh được xem xét, hành vi đã thực hiện và các điều kiện luật định.
Vậy nên, theo quan điểm tác giả, trường hợp người mua trái phép chất ma túy chưa nhận được ma túy do người bán bị bắt trước thời điểm giao nhận, việc xem xét trách nhiệm hình sự về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ hành vi thực tế và các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Việc đã thỏa thuận mua ma túy, chuyển tiền hoặc hẹn địa điểm giao nhận là những tình tiết cần xác minh, nhưng tự thân chưa đủ để khẳng định người mua đã thực hiện hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy.
Xác định đúng ranh giới giữa ý định mua ma túy và hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy có ý nghĩa thiết thực trong công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra các vụ án về ma túy. Cách tiếp cận thận trọng, khách quan, toàn diện sẽ góp phần bảo đảm việc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; tránh hình sự hóa hành vi chưa đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, đồng thời không bỏ lọt hành vi phạm tội khác đã được chứng minh bằng những căn cứ pháp lý và chứng cứ xác đáng.
Thiên Phát - VKSND khu vực 2