Trang thông tin tổng hợp Viện Kiểm Sát Khánh Hòa

Nhiệt liệt chào mừng 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026)!

XÁC ĐỊNH NGƯỜI LAO ĐỘNG DUY NHẤT TRONG GIA ĐÌNH KHI XEM XÉT ĐIỀU KIỆN HOÃN CHẤP HÀNH ÁN HÌNH PHẠT TÙ

Hoãn chấp hành án hình phạt tù đối với người bị kết án là người lao động duy nhất trong gia đình là một trong những chính sách thể hiện tính nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, việc xác định thế nào là “lao động duy nhất”, cũng như đánh giá điều kiện “gia đình sẽ gặp khó khăn đặc biệt” nếu người bị kết án phải chấp hành án hình phạt tù, vẫn đặt ra một số vấn đề cần được nhận thức và áp dụng thống nhất.

1. Quy định của pháp luật về hoãn chấp hành án phạt tù đối với trường hợp lao động duy nhất trong gia đình.

Theo điểm c khoản 1 Điều 67 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, người bị xử phạt tù có thể được hoãn chấp hành hình phạt trong trường hợp là lao động duy nhất trong gia đình, nếu phải chấp hành hình phạt tù thì gia đình sẽ gặp khó khăn đặc biệt; thời gian hoãn chấp hành hình phạt tù có thể được kéo dài đến 01 năm, trừ trường hợp người đó bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội khác là tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

Để cụ thể hóa việc áp dụng quy định này, tại khoản 8 Điều 2 Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP ngày 10/6/2024 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn cụ thể về trường hợp “gia đình sẽ gặp khó khăn đặc biệt”. Theo đó, người bị kết án là lao động duy nhất trong gia đình, được Ủy ban nhân dân cấp xã (phường) nơi gia đình người đó cư trú xác nhận là đúng và thuộc một trong các trường hợp sau

+ Gia đình của người bị kết án gặp tai nạn, ốm đau, thiên tai, hỏa hoạn hoặc sự kiện bất khả kháng dẫn đến không còn tài sản gì đáng kể, không có thu nhập hoặc có thu nhập nhưng dưới mức chuẩn hộ nghèo;

+ Bố, mẹ, vợ, chồng, con của người bị kết án ốm đau kéo dài mà không có người chăm sóc.

Từ các quy định nêu trên có thể thấy, việc hoãn chấp hành án phạt tù trong trường hợp này không chỉ căn cứ vào việc người bị kết án có phải là người tạo ra thu nhập chủ yếu cho gia đình hay không, mà còn phải xem xét điều kiện gia đình và hậu quả thực tế nếu người bị kết án phải chấp hành án hình phạt tù.

Như vậy, không phải mọi trường hợp người bị kết án có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, có người thân phụ thuộc hoặc là người có thu nhập chính trong gia đình đều đương nhiên được xem xét hoãn chấp hành án hình phạt tù. Việc áp dụng phải bảo đảm các điều kiện theo quy định của pháp luật, tránh việc mở rộng hoặc thu hẹp đối tượng được hưởng chính sách nhân đạo này.

2. Một số vấn đề đặt ra trong thực tiễn áp dụng hoãn chấp hành án hình phạt tù.

Qua nghiên cứu các quy định pháp luật và yêu cầu thực tiễn trong công tác kiểm sát thi hành án hình sự, việc xác định người bị kết án có phải “Là người lao động duy nhất trong gia đình” hay không cần được đánh giá trên cơ sở tổng thể hoàn cảnh gia đình, khả năng lao động của các thành viên, tình trạng tài sản, thu nhập và khả năng tự bảo đảm cuộc sống của gia đình. Trong đó, có một số vấn đề đặt ra cần quan tâm:

Thứ nhất, có phải người tạo ra thu nhập chính trong gia đình đồng nghĩa với lao động duy nhất hay không. Đây là vấn đề cần được phân biệt rõ trong quá trình xem xét điều kiện hoãn chấp hành án hình phạt tù.

Trên thực tế, có trường hợp người bị kết án là người tạo ra phần lớn thu nhập, trực tiếp bảo đảm các khoản chi tiêu sinh hoạt của gia đình. Tuy nhiên, gia đình vẫn còn vợ, chồng hoặc thành viên khác trong độ tuổi lao động, có sức khỏe và khả năng tham gia lao động. Trong trường hợp này, việc xác định người bị kết án là lao động duy nhất chỉ dựa trên mức đóng góp thu nhập sẽ chưa phản ánh đầy đủ bản chất của vấn đề.

Ngược lại, có trường hợp các thành viên khác tuy đang trong độ tuổi lao động nhưng do bệnh tật, khuyết tật, tuổi cao hoặc những nguyên nhân khách quan khác nên không có khả năng lao động thực tế.

Chúng ta cần phân biệt giữa người có thu nhập cao nhất, người đóng góp thu nhập chủ yếu và người thực sự là lao động duy nhất trong gia đình. Việc đánh giá phải căn cứ vào khả năng lao động thực tế của các thành viên, thay vì chỉ căn cứ vào nghề nghiệp, mức thu nhập hoặc độ tuổi của họ.

Do đó, việc xác định người bị kết án có phải là lao động duy nhất hay không cần xem xét thực chất khả năng lao động của từng thành viên, không nên đồng nhất giữa người có thu nhập cao nhất với người duy nhất có khả năng lao động.

Thứ hai, trường hợp gia đình còn thành viên trong độ tuổi lao động nhưng không có việc làm hoặc không có thu nhập ổn định thì có được xem xét là người lao động duy nhất trong gia đình hay không. Đây là tình huống phát sinh trong thực tiễn giải quyết các đề nghị hoãn chấp hành án hình phạt tù.

Người bị kết án là lao động trực tiếp tạo ra thu nhập để nuôi sống gia đình. Trong gia đình còn vợ hoặc chồng đang trong độ tuổi lao động nhưng không có việc làm, không có thu nhập ổn định. Khi người bị kết án phải đi chấp hành án phạt tù thì gia đình có nguy cơ thiếu hụt nguồn tài chính để duy trì cuộc sống. Chúng ta không thể mặc nhiên xác định người bị kết án là người lao động duy nhất chỉ vì các thành viên khác hiện không có việc làm hoặc không có thu nhập ổn định. Cần xác minh nguyên nhân không có việc làm, tình trạng sức khỏe, khả năng tham gia lao động, điều kiện tìm kiếm việc làm và khả năng tự bảo đảm cuộc sống của các thành viên còn lại.

Đồng thời, cần đối chiếu với những trường hợp “gia đình gặp khó khăn đặc biệt” được hướng dẫn quy định tại khoản 8 Điều 2 Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP ngày 10/6/2024 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Việc đánh giá phải có căn cứ cụ thể, chứng minh được mối quan hệ giữa việc người bị kết án phải đi chấp hành án hình phạt tù với nguy cơ gia đình rơi vào hoàn cảnh khó khăn đặc biệt theo quy định.

Thứ ba, trường hợp gia đình có tài sản hoặc có nguồn thu nhập khác thì có đương nhiên không đủ điều kiện hoãn chấp hành án phạt tù hay không. Trong quá trình xác minh điều kiện hoãn chấp hành án hình phạt tù, tình trạng tài sản và nguồn thu nhập của gia đình là những yếu tố cần được quan tâm.

Có trường hợp gia đình người bị kết án có nhà ở, đất ở hoặc một số tài sản phục vụ nhu cầu sinh hoạt thiết yếu. Tuy nhiên, những tài sản này không đồng nghĩa với việc gia đình có nguồn lực kinh tế để bảo đảm cuộc sống khi người bị kết án phải đi chấp hành án hình phạt tù. Mặt khác, cũng cần phân biệt giữa tài sản phục vụ sinh hoạt với tài sản có khả năng tạo ra thu nhập, giữa tài sản có giá trị nhưng không thể khai thác sử dụng để bảo đảm cuộc sống với tài sản thực tế có thể chuyển hóa thành nguồn thu nhập.

Đối với trường hợp quy định tại điểm a khoản 8 Điều 2 Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP quy định “Gia đình của người bị kết án gặp tai nạn, ốm đau, thiên tai, hỏa hoạn hoặc sự kiện bất khả kháng dẫn đến không còn tài sản gì đáng kể, không có thu nhập hoặc có thu nhập nhưng dưới mức chuẩn hộ nghèo”, cần đặc biệt chú ý đến điều kiện gia đình không còn tài sản gì đáng kể, không có thu nhập hoặc có thu nhập nhưng dưới mức chuẩn hộ nghèo do hậu quả của tai nạn, ốm đau, thiên tai, hỏa hoạn hoặc sự kiện bất khả kháng. Do đó, không thể chỉ căn cứ vào việc gia đình có hay không có tài sản để đưa ra kết luận, Cơ quan có thẩm quyền cần xác minh cụ thể nguồn gốc giá trị và khả năng tạo thu nhập của tài sản, đồng thời đối chiếu đầy đủ các điều kiện pháp luật quy định.

Thứ tư, trường hợp người thân khác có khả năng hỗ trợ gia đình thì có làm mất điều kiện hoãn chấp hành án phạt tù hay không. Trong thực tế, người bị kết án có thể sống cùng cha mẹ, anh chị em hoặc người thân khác. Những người này có thể hỗ trợ về vật chất hoặc chăm sóc các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khả năng hỗ trợ trên thực tế với việc có người thay thế được vai trò lao động, chăm sóc và bảo đảm đời sống gia đình.

 Việc gia đình có người thân khác không nên được xem là căn cứ duy nhất để bác bỏ đề nghị hoãn chấp hành án phạt tù. Cần xác minh người thân đó có thực sự có điều kiện hỗ trợ hay không, mức độ hỗ trợ như thế nào và có đáp ứng được nhu cầu thiết yếu của các thành viên trong gia đình hay không. Việc đánh giá phải đặt trong các điều kiện cụ thể tại Điều 7 Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP, tránh suy đoán hoặc mở rộng điều kiện ngoài quy định pháp luật.

Thông qua bài viết, tôi mong muốn nhận được ý kiến trao đổi, góp ý của các đồng chí và bạn đọc nhằm làm rõ hơn những vấn đề còn có cách hiểu khác nhau trong thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng công tác kiểm sát việc hoãn chấp hành án hình phạt tù, bảo đảm pháp luật được áp dụng nghiêm minh, thống nhất và nhân văn.

Trân trọng cảm ơn và mong nhận được ý kiến trao đổi, đóng góp của bạn đọc!

Quang Quynh - VKSND khu vực 2

Liên kết website

Thông kê truy cập