Trang thông tin tổng hợp Viện Kiểm Sát Khánh Hòa

Nhiệt liệt chào mừng 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026)!

VƯỚNG MẮC TRONG VIỆC CHUYỂN TỪ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VIỆC DÂN SỰ SANG THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ KHI PHÁT SINH TRANH CHẤP

Trong quá trình giải quyết các việc dân sự, có những trường hợp tại thời điểm Tòa án thụ lý, người yêu cầu và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chưa phát sinh tranh chấp, việc yêu cầu Tòa án giải quyết được xác định theo thủ tục việc dân sự. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết, các bên phát sinh tranh chấp dẫn đến việc không còn thống nhất về nội dung yêu cầu. Khi đó, bản chất pháp lý của vụ việc đã thay đổi, đặt ra yêu cầu phải xem xét giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự.

Mặc dù Bộ luật Tố tụng dân sự đã có quy định về phạm vi, trình tự, thủ tục giải quyết việc dân sự và vụ án dân sự, nhưng chưa có cơ chế hướng dẫn cụ thể, thống nhất về việc chuyển từ thủ tục giải quyết việc dân sự sang thủ tục giải quyết vụ án khi phát sinh tranh chấp. Bất cập này đang đặt ra nhiều khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ việc và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.

1. Quy định pháp luật và vấn đề đặt ra từ thực tiễn

Theo quy định tại Điều 361 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015: “Việc dân sự là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân không có tranh chấp, nhưng có yêu cầu Tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý là căn cứ làm phát sinh quyền, nghĩa vụ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động của mình hoặc của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác; yêu cầu Tòa án công nhận cho mình quyền về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động.”

Trong khi đó, Điều 26, 28, 30, 32 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định về những tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo thủ tục vụ án dân sự; Điều 27, 29, 31, 33 quy định về những yêu cầu dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động thuộc thẩm quyền giải quyết theo thủ tục việc dân sự.

Như vậy, tiêu chí cơ bản để phân biệt việc dân sự với vụ án dân sự là tính chất pháp lý của quan hệ cần giải quyết, cụ thể là có hay không có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, tính chất không tranh chấp của một việc dân sự không phải lúc nào cũng được duy trì trong suốt quá trình giải quyết. Có những trường hợp ban đầu các bên không phản đối yêu cầu, nhưng sau khi Tòa án tiến hành thụ lý, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ hoặc tổ chức phiên họp, một bên thay đổi ý kiến, phủ nhận quyền của người yêu cầu hoặc đưa ra yêu cầu đối lập. Khi đó, vụ việc không còn là yêu cầu công nhận một sự kiện pháp lý mà đã xuất hiện tranh chấp cần được giải quyết bằng thủ tục vụ án.

Đối với trường hợp thuận tình ly hôn, khoản 5 Điều 397 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã quy định cụ thể cơ chế chuyển từ giải quyết việc dân sự sang giải quyết vụ án khi các bên không thỏa thuận được về tài sản hoặc con chung. Tuy nhiên, đối với các việc dân sự khác thuộc lĩnh vực dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, Bộ luật chưa có quy định tương ứng về trình tự, thủ tục chuyển đổi khi phát sinh tranh chấp.

Mặc dù, Điều 361 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định trường hợp Phần thứ sáu không có quy định thì áp dụng những quy định khác của Bộ luật để giải quyết việc dân sự, nhưng quy định này chưa trực tiếp giải quyết được vấn đề về trình tự, thủ tục chuyển đổi từ việc dân sự sang vụ án khi tính chất không tranh chấp ban đầu đã thay đổi.

2. Những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng

Thứ nhất, chưa có quy định cụ thể về căn cứ và trình tự chuyển từ việc dân sự sang vụ án khi phát sinh tranh chấp.

Khi quá trình giải quyết việc dân sự xuất hiện tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên, đặt ra vấn đề: Có tiếp tục giải quyết theo thủ tục việc dân sự hay phải đình chỉ việc dân sự để chuyển sang giải quyết theo thủ tục vụ án hoặc ban hành quyết định chuyển từ việc dân sự sang vụ án dân sự?

Tuy nhiên, nếu tiếp tục giải quyết theo thủ tục việc dân sự thì không còn phù hợp với bản chất pháp lý của quan hệ đang được xem xét, bởi việc giải quyết lúc này không chỉ là công nhận một sự kiện pháp lý mà còn phải xác định, phân định quyền và nghĩa vụ đang có sự đối lập giữa các chủ thể. Ngược lại, nếu đình chỉ việc dân sự để chuyển sang giải quyết vụ án thì việc đình chỉ phải dựa trên căn cứ pháp luật nào?. Trường hợp ban hành quyết định chuyển từ việc dân sự sang vụ án dân sự thì có đúng quy định tại Điều 41 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 hay không?. Đây là những vấn đề chưa được quy định cụ thể.

Đặc biệt, trong lĩnh vực kinh doanh thương mại, việc phát sinh tranh chấp có thể liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều giao dịch và quan hệ pháp luật có tính chất phức tạp. Nếu không có cơ chế chuyển đổi rõ ràng, việc xử lý có thể kéo dài, ảnh hưởng đến quyền lợi của doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân có liên quan.

Thứ hai, khó khăn trong việc xác định thời điểm và điều kiện phát sinh tranh chấp để chuyển đổi thủ tục tố tụng.

Không phải mọi ý kiến phản đối của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đều đồng nghĩa với việc phát sinh tranh chấp. Có trường hợp người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chỉ không thống nhất về một tình tiết, tài liệu hoặc phương thức thực hiện quyền nhưng không phủ nhận quyền của người yêu cầu và cũng không đưa ra yêu cầu giải quyết quyền, nghĩa vụ đối lập. Ngược lại, có trường hợp người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trực tiếp phủ nhận quyền của người yêu cầu, cho rằng tài sản thuộc quyền sở hữu của mình, giao dịch không có hiệu lực hoặc đưa ra yêu cầu xác định quyền, nghĩa vụ trái ngược với nội dung yêu cầu ban đầu.

Ví dụ, trong quá trình giải quyết việc dân sự về yêu cầu công nhận quyền sở hữu đối với tài sản, ban đầu người yêu cầu cho rằng tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình và không có ai phản đối. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết, một người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan xuất trình tài liệu, chứng cứ và khẳng định tài sản thuộc quyền sở hữu của họ, đồng thời yêu cầu Tòa án không công nhận quyền sở hữu của người yêu cầu. Khi đó, vụ việc đã xuất hiện sự đối lập thực chất về quyền sở hữu tài sản, cần được xem xét theo thủ tục giải quyết tranh chấp.

Do chưa có hướng dẫn cụ thể để xác định khi nào ý kiến phản đối làm phát sinh tranh chấp, việc nhận diện và xử lý của Tòa án chưa thống nhất, dẫn đến tình trạng cùng một dạng vụ việc nhưng có vụ việc Tòa án tiếp tục giải quyết theo thủ tục việc dân sự, có vụ việc Tòa án lại đình chỉ để hướng dẫn đương sự khởi kiện vụ án, có vụ việc Tòa án lại quyết định chuyển từ việc sang vụ để giải quyết.

Thứ ba, chưa có quy định rõ ràng về việc kế thừa tài liệu, chứng cứ và các hoạt động tố tụng đã thực hiện.

Trong quá trình giải quyết việc dân sự, Tòa án có thể đã tiến hành xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, lấy lời khai, yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp thông tin, thực hiện định giá tài sản hoặc trưng cầu giám định. Khi phát sinh tranh chấp và cần chuyển sang giải quyết theo thủ tục vụ án, vấn đề đặt ra là các tài liệu, chứng cứ đã thu thập có được kế thừa hay phải thực hiện lại; các hoạt động tố tụng đã tiến hành có giá trị như thế nào trong quá trình giải quyết vụ án; việc công khai, tiếp cận và phản biện chứng cứ của các bên được thực hiện ra sao?

Đặc biệt, đối với các tranh chấp dân sự liên quan đến đất đai, nhà ở, tài sản có giá trị lớn hoặc các tranh chấp kinh doanh thương mại liên quan đến hợp đồng tín dụng, hợp đồng chuyển nhượng, hoạt động góp vốn, chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp..., việc xác minh, thu thập chứng cứ thường mất nhiều thời gian và chi phí.

Nếu không có cơ chế kế thừa các kết quả tố tụng đã thực hiện một cách hợp lý, việc chuyển đổi thủ tục có thể dẫn đến phải tiến hành lại nhiều hoạt động, gây lãng phí nguồn lực, kéo dài thời gian giải quyết và làm tăng chi phí tố tụng cho các bên.

Thứ tư, ảnh hưởng đến thời hạn giải quyết và hiệu quả công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật.

Việc chưa có quy định thống nhất về cơ chế chuyển đổi thủ tục có thể làm phát sinh nhiều cách xử lý khác nhau, dẫn đến nguy cơ kéo dài thời gian giải quyết, phát sinh khiếu nại về hoạt động tố tụng hoặc ảnh hưởng đến quyền khởi kiện, quyền yêu cầu của đương sự.

Đối với Viện kiểm sát, việc thiếu cơ sở pháp lý cụ thể cũng gây khó khăn trong quá trình kiểm sát tính có căn cứ và hợp pháp của các quyết định tố tụng, nhất là việc xác định thời điểm phát sinh tranh chấp, căn cứ đình chỉ giải quyết việc dân sự, việc tiếp nhận và thụ lý vụ án sau đó cũng như việc bảo đảm quyền tố tụng của các bên.

3. Kiến nghị, đề xuất hoàn thiện pháp luật

Từ những khó khăn, vướng mắc nêu trên, để bảo đảm việc giải quyết các việc dân sự được thực hiện đúng bản chất quan hệ pháp luật, thống nhất về trình tự, thủ tục và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể, cần ban hành hướng dẫn cụ thể về cơ chế chuyển từ thủ tục giải quyết việc dân sự sang thủ tục giải quyết vụ án khi phát sinh tranh chấp.

Một là, quy định rõ điều kiện phát sinh việc chuyển đổi thủ tục.

Cần xác định việc chuyển từ thủ tục giải quyết việc dân sự sang thủ tục giải quyết vụ án chỉ đặt ra khi xuất hiện tranh chấp thực chất về quyền, nghĩa vụ giữa các chủ thể, thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo thủ tục vụ án. Không phải mọi trường hợp có ý kiến phản đối hoặc không thống nhất về tình tiết, chứng cứ đều được xác định là phát sinh tranh chấp.

Hai là, quy định cụ thể trình tự, thủ tục chuyển đổi.

Cần có hướng dẫn rõ trách nhiệm của Tòa án trong việc xác minh, làm rõ nội dung tranh chấp; xác định chủ thể có quyền khởi kiện, phạm vi tranh chấp và tư cách tham gia tố tụng; đồng thời quy định cụ thể việc ban hành quyết định đình chỉ giải quyết việc dân sự, chuyển hồ sơ hoặc thụ lý vụ án mới, bảo đảm không phát sinh khoảng trống trong quá trình giải quyết.

Ba là, quy định cơ chế kế thừa tài liệu, chứng cứ và kết quả hoạt động tố tụng đã thực hiện.

Các tài liệu, chứng cứ được thu thập hợp pháp trong quá trình giải quyết việc dân sự cần được xem xét kế thừa khi chuyển sang giải quyết vụ án, phải bảo đảm quyền tiếp cận, trình bày ý kiến và phản biện chứng cứ của các bên theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Bốn là, nghiên cứu xây dựng cơ chế chuyển đổi tương tự khoản 5 Điều 397 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Theo đó, có thể nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng: Trong quá trình giải quyết việc dân sự khi phát sinh tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết theo thủ tục vụ án, Tòa án xem xét đình chỉ giải quyết việc dân sự và chuyển sang thụ lý vụ án theo thủ tục chung; đồng thời quy định cụ thể việc kế thừa hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và các hoạt động tố tụng đã thực hiện hợp pháp.

4. Kết luận

Việc nghiên cứu, bổ sung quy định về trình tự, thủ tục chuyển từ giải quyết việc dân sự sang giải quyết vụ án khi phát sinh tranh chấp là yêu cầu cần thiết từ thực tiễn. Đây không chỉ là giải pháp khắc phục những bất cập trong áp dụng pháp luật mà còn góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại, lao động bảo đảm quyền tiếp cận công lý, quyền tự định đoạt và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đồng thời, việc hoàn thiện cơ chế này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc để Tòa án và Viện kiểm sát thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình; bảo đảm pháp luật tố tụng dân sự được áp dụng thống nhất, kịp thời và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong tình hình mới.

Bích Hương - VKSND khu vực 1

Liên kết website

Thông kê truy cập