Đặc điểm chung của loại tội phạm đánh bạc truyền thống trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa là các đối tượng thường tổ chức tại nhà dân, quán cà phê, khu vực vắng người như: đồi, núi, ngoài đảo, địa bàn giáp ranh; các đối tượng quen biết nhau, dễ che giấu hành vi phạm tội; có phân công vai trò cụ thể như: người cảnh giới, người thu và chung tiền thắng thua, người chia bài hoặc xóc đĩa… Quá trình thực hành quyền công tố và kiểm sát việc khởi tố, điều tra các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc truyền thống tại địa phương còn gặp một số khó khăn như: Khó phát hiện, bắt quả tang do các đối tượng cảnh giới chặt chẽ; khó xác định chính xác số tiền dùng để đánh bạc, đặc biệt là tiền các đối tượng đã hoặc sẽ sử dụng trong một lần đánh bạc; lời khai của các đối tượng thiếu thống nhất, có sự bao che cho nhau do có quen biết; nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi còn chưa thống nhất…
Thông qua thực tiễn công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử trong thời gian vừa qua, cá nhân tác giả xin chia sẻ một số kinh nghiệm công tố và kiểm sát việc khởi tố, điều tra các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc truyền thống xảy ra trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa như sau:
Thứ nhất: Kiểm sát viên chủ động ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm. Thực tiễn cho thấy, nếu Kiểm sát viên không theo sát từ giai đoạn đầu thì Cơ quan điều tra thường chỉ tập trung làm rõ hành vi đánh bạc của các đối tượng bị bắt quả tang, trong khi dấu hiệu tổ chức đánh bạc dễ bị bỏ lọt. Do đó, xác định việc tham gia ngay từ đầu trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm là yếu tố then chốt. Kiểm sát viên được phân công theo dõi, bám sát quá trình kiểm tra xác minh, kịp thời trao đổi với Điều tra viên, ban hành yêu cầu kiểm tra, xác minh để định hướng thu thập chứng cứ, làm rõ dấu hiệu tội phạm như: ai là người khởi xướng, ai chuẩn bị địa điểm, hoạt động diễn ra trong thời gian bao lâu, có thu tiền xâu hay không. Đặc biệt chú trọng kiểm sát tính hợp pháp của các biện pháp xác minh, đảm bảo việc khởi tố vụ án được thực hiện đúng căn cứ, đúng thời hạn, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc khởi tố oan sai hoặc xử lý không đúng bản chất hành vi.
Thứ hai: Đánh giá đúng bản chất vụ việc, xác định đúng tội danh “Đánh bạc” hay “Tổ chức đánh bạc”.
Đánh bạc truyền thống thường được các đối tượng che giấu dưới vỏ bọc sinh hoạt bình thường, trò chơi dân gian hoặc “đánh cho vui”. Vì vậy, một kinh nghiệm quan trọng là không đánh giá vụ việc một cách hình thức, máy móc, mà phải phân tích bản chất hành vi. Trong quá trình giải quyết, cần lưu ý không chỉ căn cứ vào số tiền thu giữ tại chiếu bạc và lời khai ban đầu của các đối tượng mà phải đặt hành vi trong bối cảnh tổng thể của vụ việc. Điển hình như có vụ việc chỉ thu giữ số tiền vài triệu đến vài chục triệu đồng, nhưng qua xác minh cho thấy địa điểm đánh bạc đã tồn tại trong thời gian dài và thường xuyên, có nhiều đối tượng tham gia, có người đứng ra điều hành, cảnh giới, thu và chi tiền. Trong trường hợp này, cần đánh giá tổng thể để xác định đúng tính chất nguy hiểm của hành vi. Việc nhận diện đúng bản chất vụ việc là tiền đề quan trọng để xác định đúng tội danh và hướng điều tra tiếp theo.
Để xác định đúng tội danh “Đánh bạc” hay “Tổ chức đánh bạc”, Kiểm sát viên ban hành yêu cầu kiểm tra xác minh nguồn tin về tội phạm, yêu cầu điều tra làm rõ: ai là người chủ mưu, rủ rê, lôi kéo các đối tượng khác đứng ra tổ chức đánh bạc; ai chuẩn bị địa điểm, công cụ đánh bạc; có hay không việc thu tiền xâu, tiền hồ; có sự phân công vai trò (cầm cái, cảnh giới, phục vụ) hay không; hoạt động diễn ra một lần hay nhiều lần… Kinh nghiệm rút ra là phải dựa vào hành vi thực tế, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc đối tượng có trực tiếp tham gia đánh bạc hay không. Thực tiễn cho thấy, nhiều đối tượng tổ chức đánh bạc cố tình không trực tiếp đánh, thậm chí không có mặt tại địa điểm đánh bạc mà ở nhà điều hành để tránh trách nhiệm hình sự. Nếu không làm rõ vai trò tổ chức, rất dễ xử lý chưa đúng tội danh, làm giảm hiệu quả răn đe, phòng ngừa tội phạm.
Thứ ba: Xác định số tiền dùng để đánh bạc và phân hóa rõ vai trò, trách nhiệm hình sự của từng đối tượng:
Xác định chính xác số tiền dùng để đánh bạc là vấn đề then chốt trong loại án đánh bạc này. Từ thực tiễn cho thấy, việc xác định số tiền đánh bạc không chỉ căn cứ vào tiền thu giữ tại chiếu bạc, mà cần xem xét các nguồn tiền khác như: tiền các đối tượng mang theo để đánh bạc; tiền đã sử dụng ở các ván trước (nếu có căn cứ); tiền dùng để đặt cược, trả thưởng; tiền các con bạc ném lại chiếu bạc, ném ở khu vực xung quanh chiếu bạc khi bị bắt… Kiểm sát viên cần kiểm sát chặt chẽ việc thu thập chứng cứ liên quan đến tiền đánh bạc của các đối tượng, tránh để Điều tra viên chỉ dừng lại ở số tiền thu giữ trực tiếp, dẫn đến đánh giá chưa đầy đủ tính chất vụ án, xác định không đúng khung hình phạt.
Trong các vụ án đánh bạc truyền thống, số lượng người tham gia thường đông, vai trò không đồng đều, số tiền tham gia không giống nhau. Do đó, một kinh nghiệm quan trọng là phân hóa rõ trách nhiệm hình sự, tránh xử lý cào bằng. Quá trình giải quyết, Kiểm sát viên cần yêu cầu điều tra làm rõ vai trò của từng đối tượng, trên cơ sở đó đề xuất xử lý phù hợp. Việc phân hóa rõ ràng không chỉ đảm bảo đúng pháp luật mà còn thể hiện tính nhân đạo, công bằng trong xử lý tội phạm. Trong đó làm rõ các đối tượng hoặc nhóm đối tượng như: Nhóm tổ chức, cầm đầu; nhóm tham gia tích cực, thường xuyên; nhóm tham gia thứ yếu, nhất thời… qua đó áp dụng biện pháp xử lý, biện pháp ngăn chặn phù hợp. Bên cạnh việc yêu cầu điều tra thì Kiểm sát viên cần lập sơ đồ tư duy thể hiện quy trình tổ chức đánh bạc của các đối tượng. Để đảm bảo không bị sót đối tượng và xác định được chính xác tội danh của từng đối tượng, Kiểm sát viên phải lập sơ đồ tư duy tóm tắt lại toàn bộ vụ án, thể hiện rõ vai trò, nhiệm vụ được phân công của từng đối tượng. Sắp xếp logic, khoa học để có thể ghi nhớ được hệ thống các chứng cứ… làm cơ sở đánh giá các hành vi, trách nhiệm, mối quan hệ của các đối tượng liên quan, giúp Kiểm sát viên hệ thống được toàn bộ tài liệu, chứng cứ, nắm chắc nội dung vụ án, từ đó có thể phát hiện thiếu sót trong hồ sơ để kịp thời khắc phục, sửa chữa; hỗ trợ cho Kiểm sát viên trong báo cáo án và đề xuất quan điểm giải quyết vụ án.
Thứ tư: kiểm sát chặt chẽ hoạt động điều tra và gắn công tố với hoạt động điều tra:
Các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc truyền thống, chứng cứ chủ yếu là: Biên bản bắt quả tang hoặc kiểm tra hành chính; Vật chứng thu giữ chủ yếu là tiền, dụng cụ đánh bạc như: bài tây, chén, đĩa…; lời khai của các đối tượng. Do đó, Kiểm sát viên chú trọng kiểm sát: Tính hợp pháp của biên bản bắt quả tang, kiểm tra hành chính; việc thu giữ, bảo quản, niêm phong vật chứng đặc biệt là tiền; đối chiếu lời khai giữa các đối tượng để đánh giá tính xác thực. Khi phát hiện chứng cứ chưa đầy đủ hoặc còn mâu thuẫn, cần kịp thời ban hành yêu cầu điều tra để bổ sung tài liệu, chứng cứ, tránh để thiếu sót kéo dài việc giải quyết vụ án. Một kinh nghiệm quan trọng là Kiểm sát viên không chỉ kiểm sát trên hồ sơ, mà phải trực tiếp tham gia vào các hoạt động điều tra quan trọng như hỏi cung bị can, đối chất, nhận dạng (khi cần thiết) để đánh giá chính xác lời khai; phát hiện dấu hiệu quanh co, che giấu để kịp thời điều chỉnh hướng điều tra. Qua thực tiễn cho thấy, những vụ án có Kiểm sát viên tham gia hỏi cung trực tiếp thường thì hồ sơ chặt chẽ hơn, thuận lợi cho công tác xét xử tại phiên tòa và hạn chế việc trả hồ sơ điều tra bổ sung.
Thứ năm: Tăng cường mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; giữa Điều tra viên và Kiểm sát viên trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc:
Trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, Kiểm sát viên phối hợp chặt chẽ với Điều tra viên ngay từ khi tiếp nhận nguồn tin về tội phạm, thống nhất những vấn đề cần điều tra làm rõ và cách thức xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ. Yêu cầu Điều tra viên cung cấp toàn bộ tài liệu, chứng cứ mà Cơ quan điều tra đã thu thập trước đó làm căn cứ phê chuẩn; Kiểm sát viên nghiên cứu kỹ việc thu thập của Cơ quan điều tra đã đảm bảo đúng trình tự, thủ tục theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự chưa; mặt khác, Kiểm sát viên cần phối hợp cùng Điều tra viên lấy lời khai của những người bị bắt; phát hiện những mâu thuẫn cần làm rõ để đề ra yêu cầu điều tra giúp Điều tra viên khắc phục được những thiếu sót về chứng cứ và thủ tục tố tụng.
Đối với những vụ án có tính chất phức tạp, “cận định lượng” xử lý hình sự, khó khăn trong việc xác định số tiền, số lần đánh bạc, tội danh … cần thiết phải tổ chức họp liên ngành để thống nhất quan điểm xử lý tránh kéo dài việc giải quyết vụ án và trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự nhiều lần.
Thứ sáu: Thông qua công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm, kiểm sát điều tra kịp thời phát hiện và tham mưu Lãnh đạo ban hành kiến nghị đối với các vi phạm lặp lại nhiều lần của Điều tra viên, Cơ quan điều tra. Đồng thời, thông qua công tác kiểm sát, ban hành kiến nghị phòng ngừa đối với chính quyền địa phương về công tác quản lý địa bàn, phòng ngừa tệ nạn đánh bạc. Đây là kinh nghiệm mang tính lâu dài, góp phần hạn chế tái diễn tội phạm đánh bạc tại địa phương.